Nabeschouwingen
Agaves mijn jongste passie
15 april 2002
Wim Alsemgeest is voor ons geen onbekende. Als spreker heef hij ons reeds meermaals onderhouden met zijn vlotte boeiende stijl. Wim weet zijn kennis steeds op een spontane en humoristische wijze over te brengen. Zijn jongste passie de Agaves zijn planten die de laatste jaren bij vele liefhebbers terug in de belangstelling staan. Dit met de nadruk op terug want het zijn planten als de eerste uit de nieuwe wereld werden geïmporteerd.
Voor de Azteken was de Agave een belangrijke plant die dan ook steengravures terug gevonden is. Het is een zeer veelzijdige plant die ook een hoge economisch waarde had en nog steeds heeft. De bladeren van Agave zijn rijk aan vezels die allerlei toepassingen hadden en nog steeds hebben. Wie kent er niet de befaamde sisaltouw. De vezels van de Agave sisalane worden bij voorkeur gebruikt om het touw te maken. Deze planten werden ook in Afrika geïmporteerd en in massa aangeplant voor de vervaardiging van sisaltouw. Uit archeologische vondsten is gebleken dat agave-vezels reeds gebruikt werden rond 7.000 v.C. Om de eetbare delen van de plant te kunnen benutten, moest de mens inderdaad de vezelige delen van de bladeren verwijderen, wat hen tot het gebruik ervan zal aangezet hebben.
De vezels, door de Azteken ixtle genoemd, kennen tot op de dag van vandaag een veelzijdig gebruik. Ze worden verwerkt tot garens en koorden, weefsels voor zakken, tassen, riemen, sjaals, stoffen, tapijten, veters, sandalen, kleding, hangmatten, hoeden, netten, borstels, …
Reeds in pre-Columbiaanse tijd stonden de Agavaceae in het middelpunt van de belangstelling. Vandaag zijn ze evenmin weg te denken uit de leefwereld der Mexicanen: uit bepaalde agavensoorten winnen ze een «honigwater» dat zich na fermentatie omzet in de wereldbekende pulque.
De meestverbouwde «pulque-agaven» zijn o.m. de Agave salminana, Agave atrovirens, Agave tequillana naast zovele andere. De pulque is een heilige drank die gedronken wordt ter ere van de godin Mayahuel: pulque is het gegiste sap van hongervermelde agavensoorten. Deze kostbare drank kan enkel ter plaatse worden genoten, want tot nu toe weet men niet hoe het fermentatieproces stil te zetten; de drank kan dus niet worden opgeslagen, noch gecommercialiseerd. Pulque is dus nooit meer dan één dag oud!! Een verse pulque van goede kwaliteit smaakt lichtjes zoetzuur, is geurloos en schuimt weinig. Het alcoholgehalte is gering, minder dan 5°.Het is niet alleen een genotmiddel, het is ook van groot belang in de voeding. Het heeft een hoge voedingswaarde en is rijk aan vitamines, mineralen, proteïnen en essentiële aminozuren.
Het gebruik van gegist sap van Agave tequilana stamt van pre-koloniale tijden. Priesters en edelen dronken deze gefermenteerde sappen tijdens religieuze ceremonies. Het destillatieproces werd geïntroduceerd door de Spanjaarden. Tequila is een belangrijk exportproduct van Mexico.
De eerste destillatie levert tequila ordinario. Deze laatste wordt een tweede maal gedestilleerd tot tequila rectificado met een hoger alcoholgehalte. De eerste en laatste volumes van de destillatie worden weggetapt en als verfsolventen gebruikt. Het gefilterde hoofdproduct wordt verkocht als tequila blanco (alcoholgehalte 55°). Indien deze laatste aansluitend nog voor een zekere tijd (3 tot 18 maanden) wordt opgeslagen in houten vaten, krijgt hij de naam golden tequila mee. Het aroma verandert hierdoor niet, wel de kleur.
De naam Tequila is beschermd en mag alleen gebruikt worden in de staat Jalisco. Al de andere staten gebruiken de naam Mescal.
Wim had een fles Mescal bij waarin, om kleur aan de drank te geven, een rups in de fles gedaan wordt. Voor sommigen geen appetijtelijk zicht, anderen hebben echter lekker van de Tequilla geproefd.
De Agave-soorten met een hoog saponine-gehalte kunnen als wasmiddel gebruikt worden. Zo is bv. de pulp van Agave lechuguilla (bekomen bij vezelextractie) een produkt waar veel vraag naar is voor het wassen en ontvlekken van fijne stoffen.
Ook uit vlezige rhizomen (soaproot, amole) van sommige agaven bereidt men shampoo en zeep voor wasgoed.
Aan Agaven (hun blad, sap, aguamiel of pulque) werden van oudsher geneeskrachtige eigenschappen toegeschreven. Heel wat recepten werden in de loop der tijd opgetekend en sommigen worden nog steeds gebruikt tegen de meest uiteenlopende kwalen van mens en dier.
Voor diabetici bv. zou op basis van agavesap een fructosehoudende frisdrank kunnen bereid worden.
Saponinen worden reeds sedert de jaren zestig als bijproduct van de vezelwinning gebruikt.
De steroïdesaponinen van sommige Agavacea, zoals hecogenine en smilagenine, zijn momenteel een belangrijke grondstof voor de (deels synthetische) vervaardiging van steroïdehormonen (bijnierschors- en geslachtshormonen). Soorten met een vrij hoog saponineghalte zijn: Agave sisalana, Agave fourcroydes, Agave vilmoriniana.
.Er zijn nog tal van andere toepassingen zoals in voeding, huishoudelijk gebruik en zelfs in de constructie van woningen. Agave is dus een zeer veelzijdige plant met tal van toepassingen waarvan wij geen weet van hebben
Voor ons zijn ze voornamelijk mooi en spreken tot ieders verbeelding. Spijtig dat ons gezegend klimaat het ons moeilijk maakt om grote planten te houden. Wim toonde ons tal van kleine planten die niet teveel plaats vragen in de winterberging. De kleinste is de Agave parviflora die maximum een doormeter heeft van 25 cm maar meestal kleiner blijft.
Wim heeft deze plant in bloei gehad en er ook nog zaden van geoogst.
Ook Kris De Raeymaeker heeft parviflora in bloei gehad en er veel zaden van kunnen oogsten. Volgens Wim moet het zaad zo vers mogelijk gezaaid worden want het verliest redelijk snel zijn kiemkracht.
Uit al de prachtige beelden die Wim toonde wil ik nog enkele van de mooiste relatief kleinere planten vermelden. Agave victoria-reginae, genoemd naar de Engelse Queen Victoria, en waarvan de vorm dentata of compacta de prachtigste is. Agave pumila wordt algemeen als de kleinste vermeld maar kan uitgroeien tot een diameter van 40 cm! Als men van kleine plantjes het groeipunt verwijdert dat zullen de stekken ook lang kleine gedrongen plantjes blijven. Als van een grote plant de kop weggesneden wordt dan zullen de stekken steeds groot zijn. Heel populair is Agave titanota. Deze wordt ook soms nog onder het veldnummer FO 076 aangeboden. Als kleine plant heeft deze een wild en prachtig voorkomen. Kijk ook eens naar de achterzijde van de bladeren waar de indruk van het vorige blad zeer lang zichtbaar blijft en een sublieme tekening achterlaat. Wim toonde ons nog heel wat meer mooie beelden van Agaves. De variegata en zelfs cristata soorten waren beelden die wij zeker niet zo gauw te zien krijgen laat staan de planten. Het geheel werd afgewisseld met cultuurtips. Ik denk dat iedereen op een prettige wijze wat bijgeleerd heeft. Persoonlijk heb ik er van genoten. Wij hopen om in de toekomst nog beroep op Wim nog te mogen doen.
Voor diegene onder u die toegang hebben tot internet hierbij enkele site over Agave: http://deawcactus.tripod.com/.Agave en
http://www.succulent-plant.com/agave.html
Marc